Czym jest rytm serca i jak powinien prawidłowo wyglądać?

Rytm serca to regularny albo nieregularny układ uderzeń serca, czyli sposób, w jaki pracuje ono w czasie. Liczy się nie tylko tempo, ale też to, jak przebiegają impulsy elektryczne i czy serce trzyma równe odstępy między kolejnymi skurczami. U dorosłego w spoczynku prawidłowy rytm zwykle ma charakter zatokowy i wynosi około 60, 100 uderzeń na minutę. Gdy rytm jest zbyt wolny, zbyt szybki albo nieregularny, może wskazywać na arytmię i wymagać oceny lekarskiej.^[1]

Rytm serca jako miara regularności i częstości pracy serca

Co oznacza regularny rytm serca

Impuls z węzła zatokowego ustawia serce jak metronom. Odstępy między uderzeniami są wtedy podobne, a układ bodźcotwórczo-przewodzący pracuje bez zacięć. Na wydruku EKG zobaczysz to bez zgadywania (R-R trzymają podobną długość), a Holter 24-godzinny wyłapuje krótkie odchylenia, których zwykła wizyta nie pokaże. To robi różnicę.

W praktyce lekarz patrzy nie tylko na częstość, ale też na źródło impulsu i reakcję serca na ten sygnał. Gdy rytm zwalnia poniżej 60/min lub przyspiesza powyżej 100/min, lekarz bierze pod uwagę bradyarytmię lub tachyarytmię, pojęcia te wyjaśnia słownik pojęć kardiologicznych związanych z arytmią.^[2]

Cechy prawidłowego rytmu i typowe zaburzenia

Zakres 60, 100 uderzeń na minutę jako norma

U dorosłej osoby w spoczynku 60, 100 uderzeń/min nadal wyznacza punkt odniesienia. Arytmię rozpoznaje się też wtedy, gdy odstępy R-R w EKG są nieregularne. Przy spokojnym oddychaniu na wdechu rytm przyspiesza, a na wydechu zwalnia (u zdrowych osób to fizjologia).^[3]

Sama liczba uderzeń nie wystarcza. Liczy się też regularność impulsów z węzła zatokowego. Krótkie, pojedyncze odchylenia nie zawsze oznaczają chorobę, ale utrwalony brak równego odstępu między pobudzeniami wymaga oceny badaniem EKG lub Holterem.^[4]

Bradykardia i tachykardia jako odchylenia od normy

Bradykardia i tachykardia to dwa podstawowe typy odchyleń od normy. Bradyarytmia występuje, gdy rytm spada poniżej 60/min, a tachyarytmia, gdy przekracza 100/min. W tej grupie mieszczą się także arytmie nadkomorowe i komorowe, więc samo „za szybko” nie mówi jeszcze, skąd bierze się problem.

Wśród nadkomorowych zaburzeń rytmu wyróżnia się m.in. migotanie przedsionków, trzepotanie przedsionków i częstoskurcz nadkomorowy. Migotanie przedsionków dotyczy ok. 1, 2% populacji ogólnej, w Polsce szacunkowo 400 000, 700 000 osób, a po 80. roku życia ryzyko rośnie do 10%. Po stronie komór ważne są częstoskurcz komorowy i migotanie komór, bo bez defibrylacji migotanie komór może doprowadzić do nagłego zatrzymania krążenia w 3–5 minut.^[6]^[5]

Mechanizm powstawania arytmii — reentry, automatyzm ektopowy czy aktywność wyzwalana — wpływa na postać zaburzenia i wybór leczenia. Rozpoznanie, kiedy zaburzenie wymaga pilnej reakcji, szerzej omawia Arytmia serca – kiedy jest niebezpieczna, a kiedy niegroźna?.

Granice normy i kryteria rozpoznania arytmii

Kiedy częstość lub regularność pracy serca wskazuje na arytmię

Arytmię serca rozpoznaje się, gdy rytm wykracza poza fizjologiczne granice lub gdy zapis EKG pokazuje nieregularne odstępy R-R, nawet jeśli sama częstość nie wydaje się jeszcze skrajna. W praktyce granica „IN” obejmuje nie tylko tachykardię i bradykardię, ale także sytuacje, gdy impuls nie biegnie prawidłowo przez układ bodźcotwórczo-przewodzący, na przykład przy zaburzeniach przewodzenia.

Poza normą są zarówno utrwalone przyspieszenie, jak i zwolnienie rytmu, a także epizody pochodzące z przedsionków lub komór, jeśli nie są typową reakcją organizmu na wysiłek, gorączkę czy stres. To odróżnia je od przejściowych zmian, które ustępują wraz z bodźcem. Tu przydaje się Co to jest arytmia serca i czym się charakteryzuje?.

Objawy i sytuacje wymagające konsultacji lekarskiej

Objawy alarmowe przy arytmii serca to kołatanie, ból w klatce piersiowej, duszność, zawroty głowy, omdlenie oraz wyraźne osłabienie. Szczególnie niepokojące są nagłe lub narastające objawy, a także sytuacje, w których zaburzenie rytmu współistnieje z chorobą serca, zaburzeniem elektrolitowym, przyjmowaniem leków lub używek. W takich przypadkach rośnie ryzyko, że arytmia jest częścią szerszego problemu.

Niektóre arytmie przebiegają bezobjawowo i wychodzą na jaw przypadkiem podczas badań, inne od początku dają wyraźne skutki hemodynamiczne, więc tkanki dostają mniej krwi. Zbyt szybka albo zbyt wolna praca serca może skutkować niedotlenieniem. Szczególnie niepokojące są epizody kończące się zasłabnięciem, uciskiem w klatce piersiowej lub dusznością spoczynkową.^[7]