Co to jest arytmia serca i czym się charakteryzuje?

Arytmia serca to zaburzenie rytmu pracy serca: bije za szybko, za wolno albo nierówno. Zwykle oznacza to, że sygnały sterujące pracą serca tracą swój porządek, więc tętno przestaje być regularne. Czasem sprawa mija sama. Czasem daje kołatanie, zawroty głowy, duszność lub omdlenie.

Jednorazowy nierówny puls nie mówi jeszcze wszystkiego. Ale jeśli objawy wracają, lepiej ich nie odkładać na później. Zrozumienie, czym jest arytmia serca, pomaga odróżnić niegroźne odczucia od sygnałów, które wymagają kontroli lekarskiej.

Jak rozumieć zaburzenia rytmu serca i ich zakres

Arytmia serca obejmuje sytuacje, w których w spoczynku tętno spada poniżej 60 albo rośnie powyżej 100 uderzeń na minutę, a czasem w EKG pojawiają się nieregularne odstępy R-R. To nie jest tylko krótki odchył po stresie czy kawie. W praktyce wchodzi tu zarówno łagodny epizod, jak i stan, który trzeba ocenić pilnie.^[1]

Pod jednym hasłem mieszczą się bradyarytmie, tachyarytmie, arytmie nadkomorowe, arytmie komorowe oraz zaburzenia przewodzenia. Ten sam objaw, na przykład kołatanie serca albo uczucie „przeskakiwania” uderzeń, może mieć kilka źródeł. Pomaga tu prosty podział, a nie same ogólne etykiety. Pomocny w rozróżnieniu bywa Słownik pojęć kardiologicznych związanych z arytmią serca.

Rodzaj zaburzenia	Co oznacza w praktyce
Bradyarytmia	Serce bije zbyt wolno, czyli poniżej 60 uderzeń na minutę w spoczynku; czasem organizm to toleruje, a czasem pojawiają się zawroty głowy lub osłabienie.^[2]
Tachyarytmia	Rytm jest zbyt szybki, zwykle powyżej 100 uderzeń na minutę, co może obciążać serce i pogarszać jego wydolność.^[1]
Arytmia nadkomorowa	Źródło nieprawidłowego rytmu znajduje się powyżej komór; przykładem jest migotanie przedsionków, które dotyczy około 1, 2% populacji ogólnej.^[3]
Arytmia komorowa	Impulsy powstają w komorach, a niektóre z nich mogą być groźne, bo migotanie komór bez defibrylacji prowadzi do nagłego zatrzymania krążenia w ciągu 3–5 minut.^[4]
Zaburzenia przewodzenia	Impuls elektryczny dociera do części serca z opóźnieniem albo w nieprawidłowy sposób, przez co rytm traci swoją regularność.

Najczęściej arytmia rozwija się na tle chorób sercowo-naczyniowych, takich jak miażdżyca, nadciśnienie tętnicze, choroba niedokrwienna serca czy choroby zastawek. Ryzyko zwiększają też cukrzyca, nadczynność tarczycy oraz zaburzenia elektrolitowe. Każdy z tych czynników może wpływać na pracę mięśnia sercowego i jego układ bodźcowo-przewodzący.

Lekarz kardiolog patrzy wtedy szerzej niż na sam zapis EKG. Analizuje też choroby towarzyszące i mechanizm powstawania arytmii, na przykład reentry, automatyzm ektopowy lub aktywność wyzwalaną. Przy jednym holterze to tylko zapis, ale przy całym obrazie klinicznym widać, czy chodzi o epizod, czy o problem przewlekły.

Migotanie przedsionków zwiększa ryzyko udaru mózgu aż 5-krotnie, a po 80. roku życia może dotyczyć już 10% osób. Nawet pozornie „tylko nieregularny puls” potrafi być sygnałem, którego nie wolno zbyć machnięciem ręki. Jeśli chcesz uporządkować różnicę między rytmem prawidłowym a zaburzonym, przeczytaj tekst Czym jest rytm serca i jak powinien prawidłowo wyglądać?.^[5]

Zakres prawidłowego tętna i typy zaburzeń rytmu

Tętno spoczynkowe u dorosłych

U osób dorosłych tętno spoczynkowe ocenia się zawsze w kontekście objawów, a nie wyłącznie na podstawie jednej liczby. U wytrenowanych osób 40–50 uderzeń na minutę może być fizjologiczną normą, jeśli nie pojawia się osłabienie, zawroty głowy ani omdlenia.^[6]

Serce nie pracuje identycznie u każdego. U jednych wolniejszy rytm oznacza dobrą adaptację, u innych może być sygnałem zaburzenia przewodzenia albo choroby węzła zatokowego. Sam pomiar pulsu mówi mniej niż jego związek z wysiłkiem, ciśnieniem i samopoczuciem.

Jeśli chcesz sprawdzić, skąd bierze się prawidłowy rytm serca, zajrzyj do tekstu Czym jest rytm serca i jak powinien prawidłowo wyglądać?.

Kiedy rozpoznaje się bradykardię i tachykardię

Bradykardia (rzadkoskurcz) to rytm serca poniżej 60 uderzeń na minutę w spoczynku. Objawowa postać zwykle ujawnia się przy HR poniżej 50/min albo wtedy, gdy spada ciśnienie i pojawia się senność, zawroty głowy czy zasłabnięcie. Tachykardia natomiast to utrwalone przyspieszenie rytmu, które może być skutkiem migotania przedsionków, trzepotania przedsionków lub tachykardii komorowej.^[2]

W praktyce liczy się nie tylko tempo, ale też mechanizm arytmii. Wolny rytm może wynikać z choroby węzła zatokowego, bloku AV, niedoczynności tarczycy, hipotermii lub działania leków takich jak beta-blokery, digoksyna czy amiodaron.

Przy bradykardii objawowej i spadku poniżej 40/min lekarz nie zostawia sprawy bez reakcji. Gdy w Holterze pojawiają się pauzy dłuższe niż 3 sekundy, wchodzi w grę leczenie interwencyjne, najczęściej z użyciem rozrusznika serca. O sytuacjach, w których rytm przestaje być bezpieczny, pisze też Czy arytmia serca jest groźna dla życia?^[7]

Rola węzła zatokowo-przedsionkowego w regulacji rytmu

Naturalny rozrusznik serca i jego funkcje

Węzeł zatokowo-przedsionkowy wysyła pierwszy impuls każdego skurczu. To naturalny rozrusznik serca, odpowiedzialny za generowanie sygnałów elektrycznych sterujących jego rytmem. Dzięki temu serce kurczy się w uporządkowany sposób, a nie chaotycznie.

Ten niewielki ośrodek wyznacza tempo pracy przedsionków i pośrednio reguluje cały cykl skurczu serca. Gdy jego funkcja jest zaburzona, rytm może zwolnić, przyspieszyć lub stać się nieregularny. Dlatego właśnie węzeł zatokowo-przedsionkowy ma tak duże znaczenie w powstawaniu arytmii serca.

W codziennej praktyce lekarz ocenia nie tylko rytm, ale też to, czy impuls startuje prawidłowo i czy nie dochodzi do nadmiernego pobudzenia serca. Przy tachyarytmiach często zaczyna od beta-blokerów, na przykład metoprololu w dawce 25–200 mg/dobę, a amiodaron zostawia dla arytmii zagrażających życiu.

Szerszy podział tego zjawiska omawia tekst Czym są zaburzenia rytmu serca – definicja i podział?.^[8]