Słownik pojęć kardiologicznych związanych z arytmią serca

Arytmia serca to zaburzenie pracy układu przewodzącego serca, w którym rytm przyspiesza, zwalnia albo gubi równy krok. Na zapisie EKG widać to od razu, bo odstępy między pobudzeniami przestają być takie, jak powinny. Pojęcia takie jak tachykardia, bradykardia, migotanie przedsionków czy ekstrasystolia opisują różne postacie tego samego problemu. Gdy je znasz, łatwiej czytasz wynik Holtera i zalecenia lekarza.

Dzięki podstawowej orientacji w słownictwie łatwiej oddzielić objawy częste i łagodne od sytuacji, które wymagają szybszej reakcji. Arytmie potrafią iść bardzo różnym torem.

Jak rozumieć zaburzenia rytmu serca

Arytmia serca oznacza zaburzenie rytmu serca, w którym częstość pracy spada poniżej 60/min, rośnie powyżej 100/min albo odstępy R-R w EKG stają się nieregularne. W praktyce obejmuje bradyarytmie, tachyarytmie, arytmie nadkomorowe, komorowe oraz zaburzenia przewodzenia. Na wydruku EKG te granice są bardzo konkretne.

Jak wygląda życie z arytmią serca na co dzień?

Czy napad trwa minutę, czy godzinę? To zmienia obraz. Codzienne funkcjonowanie z arytmią zależy od tego, czy rytm jest napadowy, utrwalony, szybki czy wolny. Różne mechanizmy — reentry, automatyzm ektopowy, aktywność wyzwalana — dają odmienne objawy i prowadzą do innego leczenia. U części osób arytmia pojawia się na tle chorób serca, u innych wywołują ją czynniki pozasercowe, takie jak nadczynność tarczycy, infekcja, odwodnienie, brak snu czy leki zaburzające przewodzenie impulsów.

Co to jest arytmia serca i czym się charakteryzuje? porządkuje podstawy, ale w codziennej praktyce najważniejsze jest sprawdzenie, czy kołatanie łączy się z dusznością, zawrotami głowy, omdleniem lub spadkiem wydolności. Migotanie przedsionków dotyczy około 1-2% populacji ogólnej; w Polsce szacuje się je na 400 000-700 000 osób, a po 80. roku życia ryzyko sięga 10%. Ten typ arytmii zwiększa też ryzyko udaru mózgu pięciokrotnie.^[1]

Zaburzenia rytmu serca nie stanowią jednej choroby, lecz szeroką grupę problemów o różnym znaczeniu klinicznym — od łagodnych epizodów po stany wymagające pilnej oceny. W opisie badania łatwo zgubić się w nazwach, dlatego przydaje się też słownik rodzajów arytmii.

Cechy charakterystyczne różnych typów arytmii

Typy arytmii serca różnią się głównie miejscem powstania impulsu, szerokością zespołu QRS oraz tempem rytmu. Najpierw sprawdza się, czy problem zaczyna się powyżej komór, w komorach, czy w układzie przewodzenia między nimi. To daje pierwszy porządek.

Typ arytmii	Najważniejsze cechy
Częstoskurcz nadkomorowy	Rytm 150-250/min, zespół QRS <120 ms, źródło impulsu powyżej pęczka Hisa, czyli w przedsionkach lub węźle AV.^[2]
Częstoskurcz komorowy	Co najmniej 3 kolejne pobudzenia komorowe z częstością >100/min, zwykle 120-250/min, QRS >120 ms i niezależna aktywność przedsionków.^[3]
Migotanie komór	Chaotyczna aktywność elektryczna komór bez skutecznego wyrzutu krwi; stan bezpośredniego zagrożenia życia.
Burza elektryczna	Co najmniej 3 epizody arytmii komorowej w 24 godziny; wymaga pilnej oceny, bo szybko wyczerpuje rezerwy krążeniowe.
Zespół WPW	Dodatkowa droga przewodzenia, która może skracać czas dotarcia impulsu i ułatwiać napady szybkiego rytmu.

Nadkomorowe arytmie zwykle dają wąski QRS i bardzo szybkie, ale jeszcze uporządkowane pobudzenia. Komorowe poszerzają QRS i częściej rozchwiewają krążenie.
Częstoskurcz komorowy dzieli się na nieutrwalony, gdy trwa krócej niż 30 s, oraz utrwalony, gdy trwa dłużej niż 30 s albo wymaga interwencji.^[4]

Przy niestabilności hemodynamicznej częstoskurczu komorowego zwykle potrzebna jest kardiowersja elektryczna 100-200 J. Gdy rytm jest stabilny, podaje się amiodaron 150 mg i.v. w 10 minut.
Przy napadach szybkiego, ale wąskokompleksowego rytmu objawy warto zestawić z nieregularne bicie serca – co oznacza i kiedy niepokoić?, bo charakter kołatania często podpowiada, z czym masz do czynienia.^[5]

Wśród arytmii są też dodatkowe pobudzenia nadkomorowe i komorowe — pojedyncze albo powtarzające się skurcze. Odróżnia się również arytmie węzłowe i przedsionkowo-komorowe, powiązane z miejscem przewodzenia impulsu. Taki podział pozwala ocenić, czy wystarczy obserwacja, czy potrzebne jest leczenie przewlekłe albo pilna reakcja.

Granice bezpieczeństwa przy migotaniu komór

Migotanie komór to stan, w którym serce przestaje skutecznie pompować krew. Granica bezpieczeństwa jest tu bardzo wąska i liczona w minutach. Trzeba rozpoznać moment, kiedy arytmia staje się bezpośrednim zagrożeniem życia, a kiedy jest jeszcze sygnałem ostrzegawczym przed cięższym epizodem.

Nagłe zatrzymanie krążenia i czas na reakcję

Kiedy migotanie komór staje się stanem krytycznym? Dzieje się tak, gdy brak defibrylacji oznacza utratę szansy na uratowanie krążenia — nagłe zatrzymanie krążenia może nastąpić w ciągu 3-5 minut. Dlatego ten rytm wymaga natychmiastowego działania, a nie obserwacji.^[6]

W obszarze wysokiego ryzyka znajduje się także utrwalony częstoskurcz komorowy na tle zmian strukturalnych, np. po zawale. Taki rytm może przejść w migotanie komór i zakończyć się nagłym zgonem sercowym. W tej grupie pojawia się wskazanie do wszczepienia ICD — kardiowertera-defibrylatora, który przerwie groźny rytm zanim dojdzie do zatrzymania krążenia.

Oprócz bezpośredniego zagrożenia migotaniem komór istotnym sygnałem alarmowym jest burza elektryczna, czyli nawracanie arytmii komorowej w krótkim czasie. Taki stan mówi, że układ elektryczny serca nie wraca sam do równowagi.
Tę różnicę łatwo zauważyć, porównując ją z opisem arytmii serca oraz zasadą prawidłowego rytmu opisaną w osobnym poradniku o rytmie serca.

Podtypy arytmii na przykładzie migotania przedsionków i komór

Migotanie przedsionków dotyczy przedsionków, a migotanie komór obejmuje komory i ma dużo cięższy przebieg. Różnica nie sprowadza się tylko do anatomii. Od niej zależą pilność postępowania, dobór leczenia oraz dalsza ocena ryzyka.

Czym różni się migotanie przedsionków od migotania komór

Migotanie przedsionków jest nadkomorową arytmią z chaotycznym pobudzeniem przedsionków, natomiast migotanie komór to groźna arytmia komorowa, w której komory nie wykonują skutecznego skurczu. W praktyce pierwszy typ często prowadzi do planowanej diagnostyki i leczenia, a drugi wymaga natychmiastowej reakcji.
Lekarz opiera decyzje terapeutyczne m.in. na rodzaju arytmii, EF <35%, wieku pacjenta, chorobach współistniejących i wyniku badania elektrofizjologicznego.

W migotaniu przedsionków rozważa się ablację serca, gdy arytmia jest oporna na farmakoterapię lub nawraca mimo co najmniej 1-2 leków antyarytmicznych. Przed zabiegiem konieczna jest zwykle koronarografia lub echo serca. Migotanie komór nie trafia do tej samej kategorii, bo to stan ostry. Priorytetem jest szybkie przerwanie groźnego rytmu i ochrona przed zatrzymaniem krążenia.

Jeśli chcesz uporządkować nazwy i podziały, przydatny będzie słownik rodzajów arytmii, gdzie łatwiej odróżnić pojęcia związane z komorami, przedsionkami i przewodzeniem.
Na sali zabiegowej 2-4 cewników elektrodowych wprowadzonych przez żyłę udową do jam serca i stymulacja programowana w zakresie 100-600 ms nie są abstrakcją, tylko sposobem na wskazanie dokładnego miejsca startu zaburzenia rytmu.